پشتو پشتو    English

حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی

101 سوال و جواب پیرامون حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی

مولف: آیت الله العظمی محمد اسحاق فیاض (دام ظله)

ترجمه ی سرور دانش

 

ناشر: انتشارات راه فردا

نوبت چاپ: اول . خزان 1392 – کابل
سخن ناشر:

مرکز مطالعات و انتشارات راه فردا خداوند را سپاس میگذارد که پس از چاپ و نشر مجموعهء آثار از سخنرانیهای حضرت استاد حاجی محمد محقق رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان (حماسه جاویدان جلد 1،2و3) و چندی اثر فرهنگی دیگر مانند ((دختر وزیر)) اینک، به چاپ ونشر آثاری از آفتاب عالم مرجعیت و فقاهت حضرت علامه آیة الله العظمی محمد اسحاق فیاض مبادرت میورزد.
در اینجا لازم است تا از لطف بی دریغ حضرت استاد حاجی محمد محقق رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان بابت تقبل هزینه ی چاپ این مجموعه از آثار علامه استاد فیاض اظهار تشکر و قدردانی نمائیم. ایشان در تداوم خط سیاسی و فکری رهبر شهید استاد مزاری متناسب با فصل جدید همانا از مشوقین اصلی مردم ما به سوی بهره وری و فراگیری از علوم و دانش های جدید نیز، یکی از محور های اصلی ترویج فقاهت و مرجعیت در افغانستان عزیز به شمار میرود.
ناگفته پیداست که از گذشته های دور:
سرچشمه های اصلی روشنگری و روشنفکری در جامعه ما همواره همین دو پایگاه دانشگاه و حوزه های دینی بوده و از این پس نیز می توانند به حیث پیش قراولان و مبشران فعال توسعه ی همه جانبه یکشور ایفای نقش نماید.
ترویج توأمان و تقویت هماهنگ دو پایگاه دانشگاه و مدارس دینی نیز تعمیق و گسترش ارزشهای حاصل از آنها در آفاق و اعماق جامعه می تواند راه پیشرفت و ترقی افغانستان را در ابعاد مادی و معنوی تضمین نماید. در پایان یادآور میشوم اینکه آثاری که همینک توسط انتشارات راه فردا به چاپ میرسند عبارت اند از:
1. الگوی حکومت اسلامی،
2. مسائل طبی از نگاه فقه اسلامی،
3. حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی،
4. جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام.
5. امید می رود این آثار نیز در توسعه و تقویت بنیادهای فکری و فرهنگی جامعه مفید افتد.

محمد عیسی رحیمی، مسئول مرکز مطالعات و انتشارات راه فردا- افغانستان- کابل، زمستان 1392

مقدمه کنگره

عن ابیعبدالله(ع): «إنَّ العُلَماءَ وَرَثَةُ الأنبِياءِ» ؛
دانشمندان وارثان پيامبران هستند.
علم و دین دو بازوی توانا برای حل مشکلات جامعه و ایجاد ترقی و پیشرفت در میان انسانها به شمارمیرود. این دو ابزار قدرتمند در صورتی از عهده این خواسته برمیآید که همراه و همگام بوده متناسب با شرایط زمان و مکان و جوامع مختلف راهکارها و شیوههای مناسب را برای رسیدن به پیشرفت و تکامل در اختیار انسانها قراردهند.
در جامعه اسلامی شیعی، مراجع معظم تقلید دانشمندان دینمدار و پرهیزکاریاند که همواره با استناد به منابع احکام اسلامی و متناسب با شرایط زمان و مکان و با استفاده از اصل مترقی «اجتهاد» به بیان راهکارها و شیوههای نوین در عرصههای مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، عبادی و… پرداخته سعی بلیغ نمودهاند تا با تصویر واقعی و نوین از جامعه اسلامی در سطوح مختلف، در راستای ایجاد جامعه دینی مبتنی بر مدینه فاضله موردنظر پیامبر اکرم(ص) گامبردارند.
شیوه خردپسند «اجتهاد»، که یکی از مترقیترین اصول علمی دینی به شمارمیرود، میتواند تصویر واقعی جامعه دینی متناسب با شرایط زمان و مکان مختلف و مبتنی بر اصول بنیادین اسلامی را در هر زمان به نمایش گذاشته آن را از بن بست در مسایل مختلف اجتماعی مرتبط با دین رهایی بخشیده با ایجاد سهولت در شیوه معیشت مردم به حرکت جامعه به سوی آینده روشن و مترقی یاری رساند.
مرجع عالیقدر، حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ محمد اسحق فیاض(دام ظله) از فقهای فرهیخته و دانشمند برجسته جهان اسلام در عصر کنونی با تکیه بر اصل ارزشمند «اجتهاد» توانسته است علاوه بر نوآوریهای علمی در مباحث علم «اصولفقه»، در مسایل فقهی در بخشهای مختلف سیاسی، فرهنگی، حقوقی، اقتصادی و… دیدگاهها و نظریات تازه و بسیار راهگشا ارایه نماید.
نظریات این فقیه وارسته در مسایل: حکومت اسلامی، حقوق و وظایف زنان، مسایل بانکی و رهایی از نظام بانک ربوی، مالکیت معنوی، چاپ و نشر کتاب و طب و پزشکی جدیدترین و در عین حال راهگشاترین نظریات برای مردم مسلمان و متدین بهشمار میرود. «کنگره بزرگداشت از مقام علمی حضرت آیت الله العظمی فیاض(دام‌ظله)»، که در راستای نکوداشت از مقام والای علمی آن فقیه فرزانه و معرفی آثار و دیدگاههای ایشان تأسیس یافته افتخار دارد که در قالب کتابهای کمحجم و ساده تازهترین نظریات ایشان را در موارد فوق به جامعه متدین و مردم دینمدار تقدیم میدارد، تا ضمن بهرهگیری از دیدگاههای این نایب شایسته امام زمان(عج) در انجام اعمالشان در بخشهای مختلف زندگی از اطمینان و صحت برخوردارگردند.
کنگره برزگداشت از مقام علمی حضرت آیت الله العظمی فیاض(دام ظله)، که با همت و تلاش تعدادی از علما، اساتید حوزه و دانشگاه، نخبگان علمی و فرهنگی و متدینین خیّر و نیکاندیش در بهار سال 1392 خورشیدی بنیادیافته است، در نظردارد، سلسله نشستها و همایشهای علمی را در مناطق مختلف کشور عزیز ما افغانستان به منظور معرفی مقام علمی این فقیه فرزانه و ایجاد رونق علمی در کشور برگزار نماید.
تقدیر و سپاسگزاری از زحمات و تلاشهای کلیه کسانی که در بخشهای مختلف این کنگره همکاری نمودهاند را وظیفه خود دانسته از خداوند برای آنان عزت و سلامتی روزافزون خواهانیم.والسلام علی عباد الله الصالحین.

عبد العظیم عظیمی، دبیر کنگره بزرگداشت از مقام علمی حضرت آیت الله العظمی فیاض(دام ظله) – 20/9/1392-کابل

یادداشت مترجم

در این یادداشت مختصر لازم است به چند مطلب کوتاه اشاره شود:
آنچه می‌خوانید ترجمه‌ای است از کتابی به نام «مأة سؤال و سؤال حول الکتابة و الکتاب و المکتبات و جوابها» به قلم مرجع عالی‌قدر حضرت آیت الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض(دام ظله). متن عربی کتاب بارها به چاپ رسیده، اما ترجمه فارسی آن برای اولینبار نشر می‌شود. چنان‌که از نام کتاب پیدا است، محور اصلی آن، پاسخ فقهی و حقوقی به 101 پرسش است درباره:
«کتاب» و «نویسندگی» و مسایل مربوط به آن، از تألیف و نوشتن گرفته تا چاپ، نشر، توزیع، فروش، تجدید چاپ، عکس‌برداری، استنساخ، نقد، نقل، ترجمه، تلخیص، شبکه‌های ماهواره‌ای، سایت‌های انترنتی، برنامه‌ها و نرم‌افزارهای کمپیوتری و غیره. در کنار محور اصلی، مسایلی از قبیل: رسالت و مسئولیت علما، روشنفکران، فرهنگیان و اندیشمندان مسلمان در شرایط حاضر، وضعیت کنونی جهان اسلام، اسلامستیزی و اسلامهراسی در غرب، اندیشه اعتدال در اسلام، جریان‌های تروریستی و افراطگرا، نقد عالمانه و واقع‌بینانه اندیشه‌ها، نظریات خرافی و بی‌بنیاد در میان مسلمانان و پاره‌ای از مسایل اعتقادی و تاریخی و مانند آن نیز در جریان پاسخ به سوالات یا استفتاها مطرح شده است.
چنان‌که می‌دانید این نوع مسایل و مباحث امروزه به نام «حقوق مالکیت فکری» یا «حقوق معنوی» و «کاپیرایت» یادمی‌شود و واقعاً از مسایل مستحدثه و نوپیدا است که در رشته حقوق در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود و در اکثر کشورها درباره آن قوانینی نیز به تصویب رسیده است. از آن جمله در افغانستان نیز «قانون حمایت حقوق مؤلف، مصنف، هنرمند و محقق(کاپی رایت)» و همچنین «قانون حمایت حقوق مخترع و مکتشف» در تاریخ 31 /4/1387خورشیدی توشیح و در جریده رسمی با شماره 956 مؤرخ 5 اسد 1387 نشرشده است.
برخی از فقها و حقوق‌دانان تلاشکرده‌اند که حقوق معنوی و حقوق تألیف و نشر را از طریق نظریه «مسایل مستحدثه» یا «بنای عقلا» یا «عرف» یا «مسأله ملکیت» یا از طریق «قواعد فقهی مانند قاعده تسلط یا قاعده لاضرر» و یا از طریق طرح «مسأله بیع حقوق معنوی» اثبات نمایند. اما حضرت آیت الله فیاض به این موضوع از نگاه فقهی و شیوه اجتهادی مخصوص به خود نگریسته و باتوجه به مبانی اصولی و از آن جمله عدم ثبوت موضوع این مسأله در زمان شارع و عدم ارتکاز فطری آن در اذهان؛ امضای شارع از طریق عدم صدور منع و ردع را غیر قابل اثبات می‌دانند و از این رو از دیدگاه ایشان، حقوقی به نام «حقوق تألیف، نشر و اختراع» و مسایل مرتبط به آن از نگاه شرعی قابل اثبات نمی‌باشد و شخصی که مالک یک کتاب یا اثر دیگر فرهنگی یا هنری باشد، براساس «اصل مالکیت» حق دارد هر نوع تصرفی را در آن به عمل آورد. ایشان در پاسخ به یکی از سؤالات در این زمینه فرموده‌اند:
«حق نشر برای مؤلف و ناشر هرچند نزد عقلا ثابت است، اما از نگاه شریعت ثابت نشده است. دلیل آن این است که ما راهی نداریم برای احراز امضای شارع نسبت به حقوق مستحدثه‌ای که در زمان‌های متأخر از زمان تشریع، در میان عرف و عقلا ایجادشده است.»
در جای دیگر فرموده‌اند:
«این حقوق هرچند در نزد عرف و عقلا در عصر حاضر ثابت است، اما در زمان معصومین(ع) به جهت عدم ثبوت موضوع آن، ثابت نبوده است. بدین جهت نمی‌توان از طریق عدم ورود منع و ردع از سوی معصومین(ع) امضا و تأیید آن را کشف و احرازکرد».
جالب است که حضرت آیت الله در پاسخ به یکی از سؤالات که درباره چاپ و تکثیر کتاب‌های خود ایشان مطرحشده نیز فرموده‌اند: «اشکال ندارد و ما شرعاً حق نداریم از این عمل منع کنیم.»
همچنین در پاسخ به این سؤال که: «آیا اجازه می‌فرمایید که برخی از کتاب‌های جناب‌عالی برای استفاده خوانندگان جوان، مختصر و ساده ساخته شود، یا اینکه لازم است اجازه گرفته شود و با یکی از نمایندگی‌ها یا یکی از وکلای شما هماهنگی بهعملآید؟» فرموده‌اند:
«در صورتی که فایده دینی داشته باشد، اشکال ندارد و به اجازه خاص ما احتیاجی نیست؛ ولی باید تحت نظر یکی از وکلای ما صورتگیرد.»
باتوجه به اهمیت موضوع از نگاه فقهی و حقوقی، به ترجمه این استفتائات پرداختهشد تا مورد استفاده همه علاقه‌مندان «مسایل مستحدثه» فقهی و حقوقی مخصوصاً علما، اساتید و دانشجویان هموطن ما قرارگیرد. از آنجا که موضوع محوری و اصلی کتاب، حقوق تألیف، نشر و اختراع است و این عنوان در زبان فارسی رایج‌تر است، برای ترجمه فارسی کتاب، نیز به جای ترجمه نام عربی آن، همین نام و عنوان یعنی «حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی» در نظر گرفتهشد.
هرچند به یقین باید گفت که این ترجمه، از بیان شیوا، رسا، جذاب و جادویی کم‌نظیر آثار آیت الله فیاض که همگی به زبان فصیح و بلیغ عربی نگارش یافته، بهره‌مند نیست؛ اما به هر حال در ترجمه، در عین سادهنگاری، بر حفظ امانت‌داری و انتقال معانی و مقاصد اصلی، کوشش و تأکیدشده و برای سهولت در استفاده و مطالعه خوانندگان، مطالب کتاب عنوان‌گذاری و فهرست‌بندیشده که در متن عربی، این عناوین وجود نداشت.
قابل یادآوری است که دیدگاه‌ها و فتواهای حضرت آیتالله العظمی فیاض در مورد «مسایل مستحدثه» مخصوصاً آن بخش‌هایی که به صورت استفتائات و پاسخ به پرسش‌ها بیانگردیده، فعلاً در سه مجموعه ذیل توسط این قلم ترجمهگردیده و در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار می‌گیرد:
1. «جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام» که مشتمل بر 25 سؤال و جواب بوده و تاکنون چند بار به چاپ رسیده است.
2. «مسایل طبی» که مشتمل بر ده‌ها سؤال و جواب بی‌نهایت مهم در عرصه‌های گوناگون پزشکی است.
3. «حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی» که ترجمه حاضر و مشتمل بر 101 سؤال و جواب است.
امیدوارم این توفیق نصیب گردد که سایر استفتائات ایشان را نیز بتوانم ترجمه کرده در اختیار علاقه‌ مندان قرار دهم.

سرور دانش – کابل
10 سنبله 1392خورشیدی
برابر با 25 شوال المکرم 1434 قمری

379 بازدید

ارسال نظر

کادرهایی که با علامت (*) مشخص شده اند وارد کردن اطلاعات در آنها الزامی می باشد. کد HTML مجاز نیست.

عکس و فیلم