﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾
جناب شهزاده مصطفی ظاهر رئیس اداره ملی حفاظت محیط زیست، داکتر بصیر مشاور ارشد ریاست جمهوری، معینان، رؤسا و نمایندگان ادارات دولتی و غیر دولتی، همکاران بین المللی، رسانه ها، جامعه مدنی، مهمانان عالیقدر، خانم ها و آقایان! السلام علیکم و رحمت الله و برکاته.
در ابتدا تشکر می کنم از اداره ملی حفاظت محیط زیست افغانستان که با همکاری وزارت زراعت، آبیاری و مالداری این کنفرانس را برگزار کرده اند، در باره یک موضوع بسیار مهمی که امروز نه تنها برای افغانستان بلکه برای همه جهان به یک امر حیاتی و استراتژیک تبدیل شده است. برخی گفته اند: خطرات تغییرات اقلیم یا آب و هوا بیشتر و مهم تر از خطر تروریزم است. خطر تروریزم در هر کشوری دایمی نبوده و بالاخره روزی پایان می یابد اما خطر تغییرات اقلیم، زیان های زیادتر داشته و اثرات آن دایمی خواهد بود.
حضار گرامی!
متخصصین و کارشناسان این رشته، مطالب لازم و مفید را با شما مطرح خواهند کرد؛ اما من با اغتنام از این فرصت و با اجازه شما، مطالب کوتاهی را در باره اثرات منفی تغییرات اقلیم و موقف جامعه بین المللی در این مورد و همچنین تأثیر تغییر اقلیم در افغانستان و اقداماتی که باید صورت گیرد، با شما دوستان گرامی در میان می گذارم.
در تغییر اقلیم مجموعه ‌ای از عوامل مختلف به ‌طور مستقیم یا غیرمستقیم نقش دارد. این عوامل را به طور کلی می توان به سه دسته تقسیم کرد: دسته اول عوامل زمینی است که عبارت است از تحولات درون زمین یا سطح زمین، تغییرات مقدار نمک آب اقیانوس‌‌ها و تغییرات جو زمین و دسته دوم عوامل کیهانی است مانند ‌تغییر مدار زمین، جذب انرژی به ‌وسیله ذرات و غبارهای کیهانی و تغییرات ابتدایی انرژی تابشی خورشید و سوم فعالیت‌‌های انسانی که به‌ عنوان یک عامل مهم این تغییرات شناخته شده‌است.
تغییرات اقلیمی ‌تحت عوامل زمینی و کیهانی در مقیاس‌‌ های زمانی بلند مدت اتفاق می‌‌افتد، در حالی‌که تغییرات اقلیمی‌ ناشی از فعالیت‌‌های انسانی در مقایسه با دو عامل دیگر در مقیاس‌ ‌های زمانی کوتاه ‌مدت رخ می‌‌دهند. از سوی دیگر عامل اول و دوم را می‌‌توان به‌عنوان عوامل طبیعی تغییر اقلیم در نظر گرفت که انسان نمی‌‌تواند دخالتی در آن‌ها داشته باشد و به همین جهت امروزه هنگامی‌ که بحث تغییر اقلیم مطرح می‌‌شود، تغییر خود به خودی اقلیم یعنی تغییرات متأثر از عامل اول و دوم مد نظر نمی‌‌باشد، بلکه نقش انسان و انجام فعالیت‌هایی که توسط انسان موجب این تغییرات می‌شود، مد نظر است و از آنجا که نمی‌‌توان تا حدود زیادی با عوامل طبیعی تغییر اقلیم مقابله کرد، به ناچار باید با عوامل انسانی که باعث تغییر اقلیم و پیامدهای آن می‌شود مقابله کرد.
بر اساس همین دسته بندی باید گفت: شدت تغییرات اقلیمی‌ در چند سال اخیر به‌خاطر فعالیت‌‌های صنعتی و آلوده‌کننده انسانی روند افزایشی بیشتری یافته، به طوری که میزان غلظت مواد سمی‌ و کاربن دای اکساید در جو، به حد بحرانی رسیده و آلودگی‌های حرارتی، تغییرات زیادی را در سطوح مختلف و ترکیبات اقیانوس‌‌ها و دریاها به ‌وجود آورده است.
گرم شدن زمین، یکی از عوامل تغییرات آب و هوا و یا تغییر اقلیم است. از سوی دیگر از بین رفتن بخش بزرگی از جنگل‌ها و پوشش سبز زمین، استفاده از مواد سوختی دودزا و استخراج خودسر و غیر فنی معادن، از دلایل ایجاد تغییر اقلیم به شمار می‌رود. استفاده از مقادیر زیاد نفت، ذغال‌سنگ و اعمال مانند آن، مقدار گازهای گلخانه‌ای مخصوصا کاربن دای ‌اکساید و نایترس اکساید را افزایش داده است. خشک شدن برخی از رودخانه‌ها، آب شدن زودهنگام برف و یخ‌بندان، زمستان‌های گرم و بی‌برف، باران‌های بی‌موقع تابستانی و ده‌ها مورد دیگر از جمله علایم تغییرات جوی به حساب می‌آیند. این وضعیت سبب خواهد شد که بحران شدید کمبود آب و سیلاب های ویرانگر ایجاد شود و محصولات زراعتی کاهش یابد.
حضار گرامی!
با توجه به اهمیت این خطرات، جامعه بین المللی از مدت ها بدین سو، اقداماتی را از طریق تدوین و تصویب معاهدات و برنامه های بین المللی، روی دست گرفته تا دولت ها را وادار نماید که برای مقابله با این خطرات تدابیر جدی عملی اتخاذ نماید. چهار مورد از این اقدامات را یادآوری می کنم:
یک. در سال ۱۹۹۰ مجمع عمومی سازمان ملل متحد کمیته مذاکرات بین‌الدول را جهت تدوین کنوانسیون تغییر آب‌ و هوا تشکیل داد. این کمیته مسوده کنوانسیون را تهیه کرد و این مسوده در ۹ ماه می ۱۹۹۲ در مقر سازمان ملل در نیویارک تصویب شد و با امضای سران و مقامات ارشد ۱۵۴ کشور دنیا، از تاریخ ۲۱ مارچ ۱۹۹۴ لازم‌الاجرا شناخته شد. در حال حاضر ۱۹۲کشور به‌ شمول افغانستان عضویت این کنوانسیون را دارند.
هدف نهایی این کنوانسیون، دستیابی به تثبیت غلظت گازهای گلخانه‌ای تا سطحی است که از تداخل خطرناک فعالیت‌های بشر با سیستم آب و هوایی جلوگیری کند. چنین سطحی باید در یک چهارچوب زمانی کافی حاصل گردد تا اکوسیستم‌ها به‌طور طبیعی با تغییر آب ‌و هوا خود را وفق دهند و اطمینان حاصل ‌شود که امنیت ‌غذایی تهدید نمی‌شود و توسعه ‌اقتصادی به‌طور پایدار ایجاد می‌گردد. اعضای کنوانسیون با توجه به اصول آن باید بر مبنای تساوی و بر طبق مسئولیت‌های مشترک ولی متفاوت خود، از سیستم آب‌وهوا به نفع نسل‌های فعلی و آتی بشر حمایت کنند و کشورهای پیشرفته باید نقش پیشرو را در مقابله با تغییر آب‌وهوا و آثار سوء آن به عهده ‌بگیرند. این کشورها باید با ارایه سیاست‌ها و اقدامات موجه از نظر اقتصادی در رابطه با تغییرات آب‌ و هوا، منافع جهانی را با حداقل هزینه ممکن تضمین کنند.
دو. به دنبال این کنوانسیون، پروتوکول کیوتو نیز به تصویب رسید. این سند با هدف کاهش گازهای گلخانه ای در ۱۱ سپتمبر ۱۹۹۷ در سومین کنفرانس اعضا در کیوتوی جاپان به تصویب رسید و همان اهداف کنوانسیون را دنبال می کند، با این تفاوت که این پروتوکول کشورهای توسعه یافته را تنها به کاهش گازهای گلخانه ای تشویق نمی کند، بلکه آنان را متعهد و ملزم به این کار می گرداند. این پروتوکول واقعا فراگیر ترین توافقنامه در باره محیط زیست و توسعه پایدار شمرده می شود. افغانستان در سال ۲۰۱۳ پروتوکول کیوتو را تصویب کرده است.
سه. اقدام دیگر بین المللی تصویب اهداف توسعه پایدار است. سازمان ملل پس از سه سال بحث و رایزنی، در ماه سپتامبر ۲۰۱۵، توسعه پایدار را در ۱۷ هدف، با ۱۶۹ شاخص، به تصویب رساند و چنین برآورد شد که کشور‌های جهان مبلغ ۷ تریلیون دالر را جهت رسیدن به این اهداف تا سال ۲۰۳۰ میلادی باید هزینه کنند و کشورهای عضو ملل متحد موظف شدند که از ۲۰۱۵ تا ۲۰۳۰ در سطح ملی، منطقه ای و بین المللی برای دستیابی به اهداف و شاخص های توسعه پایدار، تلاش نمایند.
در میان ۱۷ هدف اصلی، هدف سیزدهم به تغییر اقلیم اختصاص یافته و تحت عنوان «اقدام فوری برای مبارزه با تغییرات اقلیمی و تأثیرات آن» بر چند امر مهم تأکید کرده است و از آن جمله:
۱٫ تقویت تاب آوری و ظرفیت قابل تطبیق نسبت به خطرات اقلیمی و بلایای طبیعی در همه کشورها.
۲٫ تلفیق اقدامات تغییرات اقلیمی در سیاست های ملی، استراتژی ها و برنامه ریزی ها.
۳٫ ارتقای آموزش، آگاه سازی و ظرفیت انسانی و سازمانی در کاهش تغییرات اقلیمی، انطباق، کاهش اثرات و هشدار زودهنگام.
۴٫ ایجاد صندوق اقلیم سبز و بودجه سالانه یکصد میلیارد دالر تا ۲۰۲۰ برای تأمین نیازهای کشورهای در حال توسعه.
چهار. در کنفرانس پاریس که از ۳۰ ماه نوامبر ۲۰۱۵ تا ۱۱ دسمبر ۲۰۱۵ در پاریس دایر گردید و نمایندگان ۱۹۵ کشور عضو کنوانسیون تغییر اقلیم ملل متحد به شمول افغانستان اشتراک داشتند، نیز چندین موضوع مهم و از آن جمله در تعادل نگهداشتن درجه حرارت جهانی، توسعه انرژی پاک، همکاری های بین المللی و منطقه ای، توسعه پایدار محیط زیستی و تأمین منابع مالی صندوق اقلیم سبز تا سال ۲۰۲۰ مورد تأکید قرار گرفت.
مهمانان عالیقدر!
خوب است بدانیم نقش افغانستان در تغییر اقلیم و به طور خاص در تولید و ازدیاد گازها مانند کاربن دای اکساید چیست؟ به دلیل عدم رشد صنعت در افغانستان نقش کشور ما در تولید جهانی کاربن دای اکساید بسیار ناچیز است. طبق آخرین آمار گزارش شده از سوی بانک جهانی، افغانستان صرفا ۱۲۲۵۱ متریک تن کاربن دای اکساید در سال ۲۰۱۳ تولید کرده است. اما در همان سال پاکستان ۱۳ برابر افغانستان، ایران ۴۷ برابر و امریکا ۴۳۳ برابر افغانستان گاز کاربن دای اکساید تولید کرده اند. حتی اگر تولید را بر اساس فی نفر سنجش کنیم، باز هم دیده می شود که نقش هر افغان در افزایش گازهای گلخانه‌ای نسبت به شهروندان دیگر کشورها بسیار کم‌تر می‌باشد. طبق آمار بانک جهانی، به طور میانگین تولید سرانه کاربن دای اکسیاد در افغانستان صرفا ۰.۴ متریک تن بوده؛ در حالی که همین رقم برای شهروندان هندوستانی ۱.۶۶ و اروپایی ۷.۵۴ متریک تن می‌باشد.
اما از سوی دیگر متأسفانه کشورما یکی از آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان در برابر تغییر اقلیم است. براساس تحقیق انجام شده در پوهنتون نوتردام امریکا، افغانستان آسیب‌پذیرترین کشور آسیا و چهاردهمین کشور آسیب‌پذیرجهان در مقابل اثرات تغییر اقلیم است. دلیل عمده آسیب‌پذیر بودن ما، وابستگی شدید افغانستان به سکتور زراعت است. معیشت ۷۰ درصد نفوس کشور، یعنی از هر ده نفر هفت نفر، به زراعت وابسته است؛ در حالی که افزایش دمای هوا و کم شدن باران‌ها بیشترین ضربه را به بخش زراعت وارد خواهد کرد. با گرمایش هوا، روند فرسایش خاک و صحراگرایی افزایش خواهد یافت و در طرف مقابل، مقدار باران و جریان آب نیز با کاهش مواجه خواهد شد. برعلاوه، تحلیل یخچال ها در کوتاه مدت منجر به افزایش سیلاب ها و در درازمدت به خشکسالی‌های مداوم منجر خواهد گردید.
تغییر اقلیم همچنان می‌تواند اقتصاد کلان کشور را با چالش جدی مواجه سازد. تغییر اقلیم می‌تواند باعث کاهش عواید و در عین حال موجب افزایش مصارف دولتی گردد. کاهش محصولات زراعتی و کاهش مولدیت کارگران، به دلیل گرمی هوا، از عوامل عمده پایین‌آمدن عواید دولتی خواهد بود. ولی در عین حال مصارف دولت برای رسیدگی به عواقب منفی تغییر اقلیم از جمله مبارزه با حوادث طبیعی افزایش خواهد یافت.

بدین ترتیب تغییراقلیم معلول فعالیت دیگران است ولی بیشترین درد ناشی از آن را ما تجربه خواهیم کرد. همین اکنون نیز افغانستان زیان‌های زیادی را از رهگذر تغییر اقلیم متحمل شده است. براساس شاخص جهانی خطرات اقلیمی که توسط دیدبان آلمان (German Watch) تهیه شده است، بین سالهای ۱۹۹۴ تا ۲۰۱۴ افغانستان پانزدهمین کشور آسیب‌ دیده از اثرات سیلاب ها بوده است. این تحقیق نشان می‌دهد که اثرات منفی تغییر اقلیم بالای معیشت و مصونیت جانی شهروندان افغانستان به شدت محسوس است. ارزیابی اداره محیط زیست افغانستان، نشان می دهد که با تغییرات اقلیمی در افغانستان، سکتور آب، آسیب پذیرترین سکتور ما است و به تعقیب آن به ترتیب سکتورهای جنگلات و چراهگاهها، زراعت، صحت، تنوع بیولوژیکی و انرژی نیز آسیب می بینند.
اما در مقابل چنین وضعیتی چه باید کرد؟
تنها راه جلوگیری و یا کاهش اثرات منفی تغییر اقلیم آمادگی همه‌جانبه در مقابل این پدیده جهانی می‌باشد. اولین قدم، درک و تحلیل معضل و جستجوی راه‌های مبارزه با آن است. دیگر کشورها این پدیده را بسیار جدی گرفته اند، تا جایی که کشور همسایه ما پاکستان، وزارت تغییر اقلیم ایجاد نموده است.
اداره ملی حفاظت از محیط زیست تا حال اقدامات ستودنی ‌ای در این راستا انجام داده است. اداره محیط زیست ما در برخی از عرصه ها موفقیت ها و دستاوردهای چشمگیر داشته که واقعا قابل قدر است و من صمیمانه از جناب شهزاده ظاهر و همکاران شان تشکر می کنم که با امکانات و تشکیلات اندک و علی رغم بی توجهی عمومی به شمول دولت به مسایل مربوط به محیط زیست، تلاش های خجسته ای داشته اند.
افغانستان یکی از کشورهایی است که در سطح جهان از بیشترین تنوع زیستی و بالاترین ظرفیت اکو سیستم آن برخوردار است و از نگاه حیات وحش و تنوع نباتی در دنیا بی نظیر است. گفته شده که در افغانستان در حدود ۳۰۰۰ گیاه بومی وجود دارد که تقریباً چهار برابر بیشتر از گیاهان بومی اروپا است. اداره محیط زیست ما در این رابطه فعالیت های خوبی داشته و موفق شده است که چهار منطقه را به عنوان چهار پارک ملی تحت حفاظت بگیرد؛ مثل بند امیر در بامیان که با منظره بی نظیر جادویی و با هفت بند طبیعی زیبا و دلکش خود هر بیننده ای را به خود جذب می کند و واخان در بدخشان که با داشتن یخچال های طبیعی و ۱۷ نوع حیوان وحشی کمیاب و دو ساحۀ مشهور به نام پامیر کوچک و پامیر بزرگ، به نام «تاج افغانستان» و «بام دنیا» یاد مى گردد و همچنین دره شاه فولادی در بامیان و آخرین مورد هم منطقه کول حشمت خان در شهر کابل است که به لیست مناطق حفاظت شده اضافه شد. کول حشمت خان محلی برای توقف پرندههای مهاجر است که از اهمیت جهانی برخوردارند. بر اساس اطلاعات برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، سالانه ۱۵۰ نوع پرنده به این تالاب سر میزند.
اداره محیط زیست ما در کنار دیگر فعالیت های خود، در مورد تغییر اقلیم نیز با جدیت حرکت کرده است. پلان ملی سازگاری برای تغییر اقلیم، اولین و دومین گزارش ملی تغییر اقلیم، استراتژی و پلان عمل تغییر اقلیم افغانستان و پلان های دیگر را به طور دقیق و مسلکی تهیه کرده و کمیته ملی تغییر اقلیم، تیم های مطالعاتی و کمیته رهبری پروژه های سازگاری تغییر اقلیم را ایجاد کرده است و امسال برای اولین بار برای گرامیداشت از هفته جهانی تغییر اقلیم از تاریخ ۹ الی ۱۶ اکتوبر (۱۷ الی ۲۴ میزان) نیز این مراسم را برگزار کرده است که همه این اقدامات قابل قدر است، ولی برای اتخاذ آمادگی‌های لازم، نیاز است تا دستگاه دولت و سازمان‌های غیردولتی، همه بسیج شوند و مسایل مربوط به تغییر اقلیم و ایجاد سازگاری با آن باید در تمامی برنامه‌های بزرگ انکشافی دولت گنجانیده شوند. مخصوصاً وزارت های زراعت، انکشاف دهات، انرژی و آب، فوائد عامه، شهرسازی، معادن و پطرولیم و صحت عامه، ارگان‌های محلی و غیره باید راه های تقلیل اثرات تغییر اقلیم را در صدر اولویت‌های کاری خود قرار دهند.
از آنجا که خطرات عمده اقلیمی در افغانستان عبارتند از: سیلاب، لغزش زمین، خشکسالی و شکل تدریجی آن؛ یعنی گسترش صحرا، برای ما در مرحله کنونی چند اقدام بی نهایت مهم است که ادارات مربوطه ما به طور جدی در برنامه های کوتاه مدت یا میان مدت خود باید در نظر بگیرند:
اول این که باید مردم خود را نسبت به اثرات منفی تغییرات اقلیم مثل وقایع خشکسالی، سیلاب و لغزش زمین از طریق آگاهی دهی و هشدار دهی قبلی و اقدامات به موقع حفاظت کنیم.
دوم این که به معیشت مردم مخصوصا در روستاها مصونیت ایجاد کنیم و عواید و تولیدات زراعتی خود را افزایش دهیم.
سوم این که از بایر شدن و تبدیل شدن زمین ها به صحرا جلوگیری کنیم که در کاهش دادن آسیب های ناشی از تغییرات اقلیم تأثیرات بسیار مهمی دارد.
چهارم این که انرژی تجدید پذیر در مصرف انرژی ما افزایش یابد.
دوستان گرامی! بسیار روشن است که ما اگر تنها همین چهار برنامه را بخواهیم عملی کنیم، لازم است که تمام توان ملی خود را بسیج کنیم و همه ادارات دولتی ما باید با یک پالیسی منسجم وارد عمل شوند. بدون شک با توجه به چالش ها و مشکلات عمومی کشور، عملی ساختن این برنامه ها آنچنان که لازم است در توان ما نیست و از همین جهت جامعه بین المللی باید افغانستان را کمک کند. ما به همه معاهدات بین المللی مربوط به این موضوع ملحق شده ایم و اداره محیط زیست ما به بیش از ۱۴ میثاق بین المللی محیط زیستی پیوسته است. بنا بر این جامعه بین المللی نیز مکلفیت دارد افغانستان را در این عرصه هم از نگاه تخنیکی و انتقال تجربه و تکنالوژی و هم از نگاه پروژه های توسعه ای کمک کند. من از همکاران بین المللی که تا کنون با ما همکاری کرده اند و مخصوصا اداره ملی حفاظت محیط زیست ما را تقویت و حمایت کرده اند، صمیمانه تشکر می کنم؛ اما دولت و ملت افغانستان انتظار دارند که در مورد مبارزه با اثرات تغییر اقلیم و سایر برنامه های محیط زیستی از کمک ها و همکاری های بیشتر برخوردار شویم.
تشکر از توجه شما
والسلام علیکم و رحمت الله و برکاته.

اشتراک گذاری