محمد قاسم عرفانی/ مشاور معاون دوم رئیس جمهور

استاد دانش معاون دوم ریاست جمهوری روز دوشنبه ۴ سرطان طی سخنانی در وزارت اطلاعات و فرهنگی وضعیت فرهنگی کشور را رقت بار توصیف کرده دولت را در این عرصه ناکام خواند. به نظر نگارنده ارزیابی ایشان هم از جایگاه و اهمیت فرهنگ و هم از ناکامی نهادهای دولتی در این عرصه عالمانه، صریح، انتقادی و سازنده بود.
ملت سازی، مبارزه با افراط گرایی و تروریسم، مواجهه با خشونت و نهادینه سازی همزیستی مسالمت آمیز مسایل اساسی و دغدغه های جاری کشور است که راهکارهای فرهنگی برای موفقیت در این عرصه ها موثریت و کارکرد بنیادی دارد. ولی حقیقت این است که ما شاهد هیچ نوع طرح، برنامه و اقدامی قابل قبول از سوی دولت در این زمینه نبوده ایم. سخنان روز گذشته استاد دانش که اعتراف تلخ در سطح رهبری حکومت به شمار می رود، می تواند روزنه امیدی را بگشاید. نگاه انتقادی و تحلیل ژرف ایشان از وضعیت فرهنگی تحسین برنگیز است نه از آن جهت که انتقادی را مطرح کرده و ما از هر انتقادی حمایت کنیم، بلکه از آن جهت که به ظرفیت فوق العاده فرهنگ برای حل معضلات ما انگشت گذاشته و رویکرد انتقادی توام با راهکار را در پیش گرفته است: « با دریغ و تأسف باید اعتراف کنیم که حکومت و یا دولت ما در این عرصه، در عمل ناکامی های زیادی داشته و در تطبیق قوانین و پالیسی ها موفق نبوده است».
بی تردید در عرصه ملت سازی الگوی یکسان سازی قومی و تکیه بر نژاد و تبار محکوم به شکست بوده و تاریخ قرن بیست مثالهای فراوان از ناکامی رویکرد تباری داشته است که الگوی هیتلری یک مثال برجسته و شاخص آن است: « امروز تئوری … هیتلری در ملت سازی در دنیا جایگاهی ندارد؛ نه از نظر دانشمندان و فیلسوفان قابل قبول است و نه با واقعیت های عینی زندگی جمعی ملت ها و جوامع انسانی سازگاری دارد. …روند ملت سازی بیشتر بار فرهنگی دارد تا بار قومی و اتنیکی، یعنی این فرهنگ مشترک است که ملت ها را می سازد و وحدت ملی را ایجاد می کند.» بی تردید در جوامع چند قومی چون افغانستان مولفه های از قبیل فرهنگ مشترک، زبان مشترک و میراث تمدنی مشترک است که می توانند به عنوان عناصر هویت ملی در تحکیم وحدت ملی و بنای ملت واحد موثریت داشته باشد.
این تلنگر ایجاب می کند که نهادهای ذی ربط و مخصوصا وزارت اطلاعات و فرهنگ که در بین چهار نهاد علمی- فرهنگی کشور بیشترین جایگاه و مسئولیت فرهنگی را دارد، متفاوت تر از قبل ظاهر شود. در این سخنرانی من شاهد بودم که از عدم اراده برای استفاده از کدرهای متخصص و مسلکی به وضاحت انتقاد گردید.« ما اگر در سایر عرصه ها با مشکل پایین بودن ظرفیت و کمبود نیروی بشری متخصص و مسلکی مواجه هستیم، خوشبختانه در عرصه اطلاعات و فرهنگ، کمبود نیرو نداریم. در رشته های مختلف فرهنگی، هنری، ژورنالیستی و علوم اجتماعی دیگر، صدها و بلکه هزاران تحصیل کرده جوان و با انگیزه و با انرژی در سطح ماستری و دکترا داریم ولی طبق آن ضرب المثل معروف: آب در کوزه و ما تشنه لبان می گردیم. یار در خانه و ما گرد جهان می گردیم. وزارت اطلاعات و فرهنگ باید برنامه های خود را به روز بسازد و با جذب و استخدام نیروهای شایسته و متخصص، به فرهنگ و پدیده های فرهنگی کشور رونق و رمق دوباره ببخشد.»
دست آوردهای مراکز پژوهشی و متخصصین مبارزه جهانی علیه تروریسم و افراط گرایی مذهبی دال براین است که راهبرد اساسی برای مبارزه با افراط گرایی دینی راهبرد فرهنگی است. استاد دانش همسو با این یافته ها ریشه بسیاری از معضلات جاری کشور از جمله افراط گرایی و امنیت را نابسامانی فرهنگی و فقر فکری می داند. دین که مایه رحمت و نشانه رأفت خداند است در کشور ما تبدیل به انتحار و انفجار شده و بجای مهرورزی با انسان، سر انسان بریده می شود. این امر به دین معنا است که صرفا مبارزه مسلحانه و رویکرد امنیتی به موضوع افراط گرایی و تروریسم کار ساز نبوده و اگر عاری از پشتوانه فرهنگی و مبارزه نرم افزاری باشد نتایج معکوس در پی خواهد داشت. از این رو ایجاب می کند که در سطح ملی و از آدرس نهادهای دولتی و غیر دولتی مبارزه فرهنگی علیه افراط گرایی مذهبی و تروریسم در دستور کار قرار گرفته جلو استفاده ابزاری از گفتمان جهاد گرفته شود.
اطلاع رسانی، آزادی بیان و اشاعه آگاهی محور دیگر بود که مورد توجه معاون رئیس جمهور قرار گرفت. وی در یک تحلیل واقع گرایانه نقش نهادهای غیر دولتی در خلق فرهنگ، اندیشه، هنر و ادبیات را ارزنده دانسته، دست آوردهای رسانه های خصوصی را قابل ستایش دانست. در عین حال اذعان کرد که رسانه های دولتی از کمترین جاذبه و بیننده برخوردار بوده است. این محور از سخنان معاون رئیس جمهور ایجاب می کند که پالیسی اداره دستگاههای رسانه ای دولت هم در نحوه اطلاع رسانی و هم در استفاده از ظرفیت های انسانی موجود باید بازنگری گردد.
شکی نیست که دستگاهها و نهادهای اطلاع رسانی و رسانه ای دولتی از امکانات فزیکی و بودجه ای بالایی نسبت به رسانه های خصوصی برخوردار است ولی خروجی کارشان اصلا قابل قیاس نیست.
تحلیل معاون رئیس جمهور از وضعیت فرهنگی کشور رهیافت جدیدی را فرا روی نخبگان و کنش گران سیاسی و فرهنگی قرار میدهد. رهیافتی در که چارچوب آن یک عضو دولت نیز با جرات و شهامت نقطه ضعف های موجود را برجسته ساخته و روحیه پذیرش ناکامی ها و کاستی ها را ترویج کند. پیام واضح این رهیافت این است که منافع ملی و مصالح کلان کشور فراتر از آن است که چارچوب عضویت در دولت و یا حکومت موجب دفاع و توجیه تمامی کاستی ها و نقایص گردد و هم چنان عدم حضور در دولت نیز به معنای خصومت با نظام و خنجر کشیدن علیه دولت و کارگزاران و نادیده گرفتن دست آوردهای و اقدامات مثبت نیست.
متأسفانه فضای حاکم بر فرهنگ سیاسی ما بگونه ای رقم خورده است که عضویت و عدم عضویت در دولت به عنوان مرز دفاع و تهاجم تعریف گردیده است. در اکثر موارد از هردو جانب شاهد اتخاذ مواضع غیر منصفانه و غیر مسئولانه هستیم. از این جهت چهره های معدودی مثل معاون رئیس جمهور جز سرمایه های اجتماعی است که خود در فرهنگ سازی نقش برجسته و بی بدیل را بازی می کند.

اشتراک گذاری